Toelichting op de visie op publiek leiderschap.

‘De omgeving van de rijksdienst kenmerkt zich door complexiteit, onderlinge verwevenheid en voortdurende verandering.’

De omgeving van de rijksdienst kenmerkt zich door complexiteit, onderlinge verwevenheid en voortdurende verandering; door Paul ’t Hart treffend gemarkeerd als een dynamische wereld met turbulente ontwikkelingen. Maatschappelijke veranderingen – internationaal en nationaal – en technologische vernieuwingen hebben consequenties voor de (verhoudingen tussen) maatschappij, politiek en ambtelijke organisaties. We zien mondiaal en ook in Nederland een verschuiving van machtscentra; van bestaande instituties naar een variëteit aan nieuwe machtscentra. Daarnaast zien we meer participatie en samenwerking in nieuwe verbanden, binnen en buiten bestaande structuren.

Onze samenleving is mondig, complex, veelvormig en ondernemend. Het maatschappelijk middenveld neemt een centralere plek in, met daarbij een grotere betrokkenheid van burgers. Co-creatie is vaker aan de orde, met de overheid in de rol van netwerkpartner in de 'participatiesamenleving'.

De burger wil op een andere manier aangesproken en betrokken worden door de rijksdienst: niet door een traditionele rijksdienst die vanuit Den Haag doelen en oplossingen bedenkt en implementeert, maar door een rijksdienst die serieus met burgers samenwerkt.

Er zijn legio voorbeelden van ontwikkelingen in de samenleving waar de overheid direct mee te maken heeft en wendbaar in moet opereren: de financiële sector na de financiële crisis, het vluchtelingenvraagstuk, de klimaat- en energieopgaven, de spanning in het Midden-Oosten en de gevolgen daarvan voor Europa, het afnemend vertrouwen en gezag in de overheid, een toenemende polarisatie in de samenleving en nieuwe initiatieven als Uber, Airbnb en de opkomst van drones die maken dat bestaand beleid en wetgeving in rap tempo verouderen. Communicatie, informatie, technologie en big data dringen steeds dieper door in onze samenleving en in het persoonlijk leven van mensen.

ICT-toepassingen en -mogelijkheden zijn belangrijk voor de manier waarop de rijksdienst omgaat met maatschappelijke uitdagingen. De rijksdienst zal steeds sneller en transparanter moeten acteren. Een individuele burger kan via virtuele communities en dynamische allianties sneller en in toenemende mate invloed uitoefenen op de agendering van maatschappelijke thema’s. (Sociale) media zijn zowel een bron van informatie en communicatie als een medium voor beïnvloeding. Maatschappelijke betrokkenheid vindt steeds vaker een weg buiten de bestaande structuren en instituties om en het gezag van en het vertrouwen in de overheid is niet vanzelfsprekend.

‘Daarbij moeten publieke leiders de effecten op lange termijn kunnen overzien en staan voor een betrouwbare overheidsorganisatie, die tegelijkertijd beantwoordt aan de eisen van een veranderende maatschappij.’

Politici en ambtenaren worden voortdurend door de samenleving gevolgd, beïnvloed, geïnspecteerd, geëvalueerd en 'afgerekend', ook door de toenemende rol van de media en de aandacht voor incidenten. Een politieke trend tekent zich daarbij af: de wens om politieke merites zichtbaar neer te zetten in de vorm van het snel boeken van tastbare en communiceerbare resultaten. Daarbij moeten (top)ambtenaren de effecten op lange termijn kunnen overzien en staan voor een bestendige en betrouwbare overheidsorganisatie, die tegelijkertijd beantwoordt aan de eisen van een veranderende maatschappij. De beleidsdynamiek moet hanteerbaar blijven (of worden) voor de 'uitvoering'. Dit alles vergt flexibiliteit in combinatie met standvastigheid, waarbij de politieke verantwoording steeds ook de verticale verantwoordingslijn benadrukt.

De veranderende maatschappelijke realiteit en de initiatieven uit de samenleving brengen dus een andere rol van de rijksdienst met zich mee. De uitvoering van kabinetsbeleid vindt zelden plaats door één organisatie, maar veelal in een keten of netwerk van organisaties. De verandering en turbulentie binnen de samenleving en de continue beweging in de verhoudingen tussen stakeholders binnen en buiten de rijksdienst en de politiek maakt dat er van de (rijks)overheid een ander leiderschap wordt gevraagd.